بيّن المجاز العقلى و اذكر علاقته فيما يلى . نمونهء ديگر مجاز عقلى و علاقهء آن را در آنچه مىآيد بيان كن . 1 - ( أهلكنا الليل و النهار ) : « 1 » شب و روز ما را نابود ساخت . 2 - منزل عامر بنعم اللّه : « 2 » خانه‌اى كه آبادكننده [ آباد شده ] است به سبب نعمت‌هاى خداوند . 3 - أنشأ وزير المعارف عدّة مدارس : « 3 » وزير آموزش و پرورش تعدادى مدرسه تأسيس كرد . 4 - مشرب عذب : « 4 » آبشخورى گوارا . 5 - هذا يوم عصيب : امروز روز سختى است . « 5 » 6 - ربحت تجارتهم : دادوستد آنان سود كرد . « 6 » بلاغة المجاز المرسل و المجاز العقلى إذا تأمّلت أنواع المجاز المرسل و العقلىّ رأيت أنّها فى الغالب تؤدّى المعنى المقصود بايجاز ، فاذا قلت : « هزم القائد الجيش » أو « قرّر المجلس كذا » كان ذلك أوجز من أن تقول : « هزم جنود القائد الجيش » أو « قرّر أهل المجلس كذا » و لا شك أنّ الايجاز ضرب من ضروب البلاغة . بلاغت مجاز مرسل و مجاز عقلى « 7 »

--> ( 1 ) - در « اهلكنا الليل و النّهار » مجاز عقلى وجود دارد و علاقهء آن ظرفيّت است . نابود ساختن به شب و روز اسناد داده شده است با اين‌كه فاعل نابودى خداوند متعال است و شب و روز ظرف براى نابودى است . ( 2 ) - در « منزل عامر بنعم اللّه » مجاز عقلى هست و علاقهء آن مفعوليّت است زيرا اسم فاعل اسناد داده شده به چيزى كه در معنا مفعول است . ( 3 ) - در « أنشا وزير المعارف عدّة مدارس » مجاز عقلى هست و علاقهء آن سببيّت است . ( 4 ) - در « مشرب عذب » گوارا بودن به مكان اسناد داده شده است نه به آب ، براى علاقهء مكانيّت . ( 5 ) - ناگوار بودن و سخت بودن براى رخدادها و حوادث روز است نه خود روز ، پس وصف روز به سختى وصف براى زمان است و اين مجاز [ عقلى ] است و علاقهء آن زمانيت است . ( 6 ) - سود به تجارت اسناد داده شده است ، با اين‌كه سودكننده تاجر است نه تجارت ، بنابراين اسناد مجاز عقلى است و علاقهء آن مفعوليت است . ( 7 ) - مجاز مرسل لغت را گسترش مىدهد و به هنرآورى در تعبير كمك مىكند ، و نويسنده و سخنران را براى ايراد يك معنى به شيوه‌هاى گوناگون يارى مىرساند . و همان‌طور كه در كتاب « الطراز » آمده است گاهى انگيزهء آن -